Slaapproblemen: welke vormen zijn er en wat kan er aan de hand zijn? 

Slecht slapen kan zich op verschillende manieren uiten. Misschien lig je ’s avonds lang wakker voordat je in slaap valt. Misschien word je meerdere keren per nacht wakker of ben je iedere ochtend veel eerder wakker dan je zou willen. Het kan ook zijn dat je overdag uitgeput bent, maar ’s avonds juist niet slaperig wordt.

Een paar slechte nachten zijn vervelend, maar betekenen niet meteen dat er sprake is van een slaapstoornis. Vrijwel iedereen slaapt tijdelijk slechter tijdens perioden van stress, ziekte, pijn, zorgen of ingrijpende veranderingen in het dagelijks leven. Meestal herstelt de slaap daarna vanzelf.

Soms gebeurt dat niet. Het slechte slapen blijft bestaan, terwijl de oorspronkelijke aanleiding allang verdwenen is. De verslechterde slaap krijgt steeds meer aandacht en kan een negatieve invloed hebben op je energie, stemming, concentratie en functioneren overdag.

Om te begrijpen wat er dan gebeurt, is het belangrijk om niet alleen naar de nacht te kijken. Slaap wordt beïnvloed door verschillende processen die gedurende de hele dag met elkaar samenwerken.

Welke slaapproblemen bestaan er? 

Veel mensen gebruiken de woorden slecht slapen voor heel verschillende klachten. De één kan niet inslapen, de ander wordt voortdurend wakker en weer iemand anders slaapt eigenlijk goed, maar wordt niet uitgerust wakker. 

Hieronder staan een aantal veelvoorkomende patronen.

Moeite met inslapen

Je gaat naar bed omdat je bent, of omdat het tijd is om te gaan slapen, maar eenmaal in bed lukt het niet om in slaap te vallen. Misschien blijft je hoofd actief, merk je ieder geluid op of begin je te rekenen hoeveel uur je nog kunt slapen.

Soms gebeurt iets opmerkelijks: op de bank vallen je ogen bijna dicht, maar zodra je in bed ligt ben je ineens klaarwakker.

Dat betekent niet dat je vermogen om te slapen verdwenen is. Het laat juist zien dat je lichaam nog slaap kan maken. Bij langdurige slaapproblemen kan het bed echter steeds sterker gekoppeld raken aan wakker liggen, proberen te slapen, piekeren en frustratie.

Daarnaast is moe zijn niet hetzelfde als slaperig zijn. Je kunt lichamelijk en mentaal volledig uitgeput zijn, terwijl je lichaam op dat moment nog niet voldoende is voorbereid om daadwerkelijk in slaap te vallen.

Soms is er bij mensen die vooral last hebben van moeite met inslapen sprake van een biologische klokstoornis.

's Nachts wakker worden

Kort wakker worden tijdens de nacht is normaal. Slaap bestaat uit verschillende slaapfasen die elkaar gedurende de nacht afwisselen. Tussen deze slaapcycli kunnen korte momenten van wakker zijn voorkomen.

Het probleem ontstaat vooral wanneer je na zo’n ontwaakmoment langdurig wakker blijft.

Je kijkt bijvoorbeeld op de klok:

03.17 uur.

Vrijwel onmiddellijk begint het rekenen.

Nog maar vier uur. Morgen moet ik werken. Als ik nu niet snel weer slaap, wordt morgen een ramp.

De oorspronkelijke reden waarom je wakker werd, kan onbelangrijk zijn geweest. De reactie erop zorgt er vervolgens voor dat je waaksysteem actiever wordt. Een normaal kort ontwaakmoment verandert zo in een langere periode van wakker liggen gedurende de nacht.

Te vroeg wakker worden

Sommige mensen vallen zonder veel moeite in slaap, maar worden structureel veel eerder wakker dan gewenst en kunnen daarna niet meer verder slapen.

Ook daarbij kunnen verschillende factoren een rol spelen. Ook hier weer kan er sprake zijn van een biologische klokstoornis maar vaker heeft het te maken met de hoeveelheid tijd die je in bed doorbrengt, leeftijd, alcoholgebruik, lichamelijke factoren en stemming.

Wie bijvoorbeeld structureel meer tijd in bed reserveert dan het lichaam daadwerkelijk aan slaap nodig heeft, kan een deel van die extra tijd aan het einde van de nacht wakker doorbrengen.

Wanneer spreken we van slapeloosheid

De medische term voor slapeloosheid is de insomniastoornis.

Bij slapeloosheid lukt slapen gedurende langere tijd niet zoals je wilt, terwijl er wel voldoende mogelijkheid bestaat om te slapen. Je kunt moeite hebben met inslapen, met doorslapen, te vroeg wakker worden of een combinatie daarvan.

Maar slapeloosheid gaat niet alleen over de nacht.

Ook de gevolgen overdag zijn belangrijk. Denk bijvoorbeeld aan:

• vermoeidheid;
• concentratieproblemen;
• prikkelbaarheid;
• minder energie;
• somberheid;
• zorgen over de volgende nacht;
• problemen op het werk of in het dagelijks functioneren.

Een enkele slechte nacht of een slechte week betekent daarom niet automatisch dat er sprake is van chronische slapeloosheid.

Het wordt vooral een probleem wanneer het slechte slapen blijft bestaan, invloed krijgt op het functioneren overdag en slaap zelf steeds meer een onderwerp van zorg, controle of spanning wordt.

Chronische slapeloosheid is één van de belangrijkste onderwerpen binnen De Slaapdokter. Daarom vind je hierover op deze website een aparte uitgebreide pagina.

Een biologische klokstoornis (een verschoven slaapritme)

Bij een specifieke slaapstoornis ligt het probleem niet zozeer in het vermogen om te slapen, maar in het tijdstip waarop slaap ontstaat.

Je wordt bijvoorbeeld pas om 01.00, 02.00 of 03.00 uur echt slaperig en zou, wanneer je de mogelijkheid had, vervolgens tot laat in de ochtend goed kunnen doorslapen.

Wanneer werk, school of het gezinsleven vereisen dat je vroeg opstaat, ontstaat een voortdurend conflict tussen je biologische ritme en de maatschappij.

Je biologische klok en de aanmaak van melatonine speelt hierbij een belangrijke rol. Daarom is alleen besluiten om vanavond twee uur eerder naar bed te gaan meestal niet voldoende om het probleem op te lossen.

Een vervroegd slaapritme 

Lees meer over de biologische klok en over melatonine

Overmatige slaperigheid overdag

Minder goed kunnen functioneren overdag betekent vaak, maar niet altijd dat iemand een slaapstoornis heeft.

Er bestaat bijvoorbeeld een belangrijk verschil tussen vermoeidheid en slaperigheid.

Bij vermoeidheid heb je weinig energie. Alles kost moeite en je voelt je uitgeput. Je hebt weinig zin om dingen te ondernemen en je hebt veel behoefte aan het nemen van pauze en rustmomenten. 

Bij slaperigheid heb je moeite om wakker te blijven. Je ogen vallen dicht, je knikt weg of je valt in bepaalde situaties onbedoeld in slaap.

Extreme slaperigheid overdag betekent dat er sprake is van een slaaptekort en dat verdient specifieke aandacht, zeker wanneer iemand naar eigen idee voldoende uren slaapt. Vermoeidheid verdient ook aandacht maar op een andere manier dan wanneer er sprake is van slaperigheid. 

In dat geval moet worden onderzocht of er misschien een andere oorzaak bestaat dan slapeloosheid.

Snurken en ademstops tijdens de slaap

Luid snurken komt veel voor en betekent niet automatisch dat er sprake is van een slaapstoornis.

Maar wanneer snurken samengaat met ademstops, happen naar lucht, veel nachtelijk ontwaken, veelvuldig toiletbezoek gedurende de nacht of ernstige slaperigheid overdag, kan nader onderzoek verstandig zijn.

Dit soort problemen tijdens de slaap vragen een specifieke vorm van onderzoek en indien nodig ook behandeling.

Daarom is het belangrijk om dergelijke klachten niet jarenlang te proberen op te lossen met alleen slaaptips, supplementen of slaapmedicatie.

Wanneer een partner merkt dat je tijdens de slaap regelmatig stopt met ademen, bespreek dit dan met je huisarts.

Rusteloze benen en bewegingen tijdens de slaap

Ook lichamelijke onrust kan slaap verstoren.

Sommige mensen ervaren vooral ’s avonds, voordat ze naar bed gaan, een sterke bewegingsdrang in de benen. Stil blijven zitten of liggen voelt onaangenaam en bewegen geeft tijdelijk verlichting.

Andere mensen maken tijdens hun slaap veel bewegingen zonder zich daar zelf altijd bewust van te zijn.

Wanneer dergelijke bewegingsklachten regelmatig optreden en/ of je slaap raakt erdoor verstoort, kan het verstandig zijn om te onderzoeken of er sprake is van een specifieke slaapgerelateerde bewegingsstoornis.

Dit vraagt ook weer een specifieke aanpak, onderzoek en behandeling. 

Nachtmerries en afwijkend gedrag of gewaarwordingen tijdens de slaap.

Slaap kan ook worden verstoord door gebeurtenissen die tijdens de slaap zelf plaatsvinden.

Denk bijvoorbeeld aan:

• hevige terugkerende dromen of nachtmerries;
• slaapwandelen;
• dingen zien die andere mensen niet kunnen zien bij het in slaap vallen of bij het wakker worden;
• of andere gedragingen die jijzelf of je partner tijdens de nacht opmerkt.

Een incidentele nachtmerrie is heel normaal.

Wanneer nachtmerries echter langdurig en regelmatig terugkeren, veel angst veroorzaken of ertoe leiden dat je niet meer durft te slapen, kan professionele beoordeling zinvol zijn. Er kan dan sprake zijn van een nachtmerriestoornis. Soms kan dit ook te maken hebben met onverwerkte traumatische ervaringen in het verleden. 

Sommige mensen vertonen ook ander gedrag wat men niet zou verwachten tijdens het slapen. Zo komt het voor dat mensen bijvoorbeeld gaan wandelen, eten koken of ze vertonen seksuele handelingen terwijl ze eigenlijk nog slapen. 

Slaap en psychische klachten

Slaap en mentale gezondheid zijn sterk met elkaar verbonden.

Psychische klachten kunnen de slaap beïnvloeden. Andersom kan langdurig slecht slapen ook invloed hebben op stemming, concentratie, stressregulatie en dagelijks functioneren.

Slaapproblemen komen bijvoorbeeld voor in combinatie met:

• angstklachten;
• depressieve klachten;
• ADHD;
• trauma;
• verslavingsproblematiek;
• andere psychiatrische aandoeningen.

Ook psychiatrische medicatie kan invloed hebben op het slaap-waakpatroon.

Daardoor is het soms te beperkt om alleen naar de nacht te kijken.

Bij De Slaapdokter ligt juist bijzondere expertise op het snijvlak van psychiatrie en slaapgeneeskunde. Wanneer slaap en psychiatrische klachten duidelijk met elkaar verweven zijn, kan het belangrijk zijn beide tegelijkertijd te beoordelen.

Medicatie, alcohol en andere middelen

Ook gedrags-beïnvloedende middelen kunnen een rol spelen bij slaapproblemen.

Alcohol kan je bijvoorbeeld aanvankelijk slaperiger maken, maar later in de nacht de slaap juist onrustiger maken en dus zorgen voor doorslaapproblemen en vroeg wakker worden. Bij mensen die snurken of slaapapneu hebben, kan alcohol de ademhaling tijdens de slaap bovendien verder verstoren.

Slaapmedicatie heeft vaak bijwerkingen, behandelt niet automatisch alle processen die een langdurig slaapprobleem in stand houden en zorgt vaak zelfs voor een slechtere slaapkwaliteit.

Ook cafeïne, stimulerende medicatie en andere middelen kunnen het slaap-waakpatroon beïnvloeden.

Verander voorgeschreven medicatie nooit zelfstandig, maar bespreek vragen hierover met je voorschrijvend arts.

Waarom de juiste uitleg belangrijker is dan nóg een slaaptip

Wie slecht slaapt heeft vaak al veel geprobeerd.

Minder koffie. Geen schermen. Een donkere slaapkamer. Magnesium. Melatonine. Een nieuw matras. Ademhalingsoefeningen. Eerder naar bed. Later naar bed.

Sommige adviezen kunnen nuttig zijn.

Maar dezelfde tip past niet automatisch bij iedere slaapstoornis. De meest voorkomende slaapstoornis is de insomniastoornis. 

Let op: iemand met een insomniastoornis heef een ander probleem dan iemand met een sterk verschoven biologische klok. En iemand die ’s nachts wakker wordt door ademstops heeft een andere aanpak nodig dan iemand die wakker wordt en vervolgens door slaapgerichte spanning urenlang wakker blijft.

Toch is het zo dat veel slaapstoornissen een overlap met elkaar vertonen en kenmerken van de insomniastoornis komen ook terug bij andere slaapstoornissen. Bij iedere slaapstoornis is het zo dat het interne systeem in het lichaam wat de slaap regelt hapert. En de aanpak van iedere slaapstoornis begint met het begrijpen van dit interne systeem wat ik De Slaapmachine noem. 

Pas wanneer je begrijpt hoe De Slaapmachine werkt kun je deze machine weer goed laten werken. 

Dat uitgangspunt vormt ook de basis van het door Alexander van Daele ontworpen zelfhulptraject: "Word de monteur van je Slaapmachine". 

De Slaapmachine is vooral ontwikkeld vanuit de ervaring die is opgedaan met mensen met langdurige slapeloosheid.

Binnen dit traject wordt uitgelegd hoe onder andere de biologische klok en de Slaapaccu samenwerken en hoe dagelijkse omstandigheden deze processen kunnen beïnvloeden.

Inzicht in de werking van De Slaapmachine kan helpen om te begrijpen waarom je moeilijk inslaapt of doorslaapt en waarom losse slaaptips soms onvoldoende effect hebben.

Maar De Slaapmachine vervangt geen diagnostiek naar andere slaapstoornissen.

Wanneer er bijvoorbeeld duidelijke ademstops, extreme slaperigheid overdag, ernstige bewegingsklachten of andere opvallende nachtelijke verschijnselen bestaan, is het eerst belangrijk om ook te onderzoeken wat er mogelijk verder aan de hand is.

Wat kun je nu doen?